TEMA BROJA

Z.Š.

Drevni narodi - nauka i izumi / Srednja u Južna Amerika

Vasiona pomoću kanapa i čvorova

Drevne južnoameričke civilizacije pridavale su velik značaj astronomiji i samim tim su dale veliki doprinos razvoju ove nauke, koja je imala kako religijsku tako i važnu ulogu u svim ostalim aspektima života. Prvi impuls pručavanju astronomskih pojava dala je civilizacija Maja koja je, u rasponu od 2000. pne do 15. veka ne, stvorila tri kalendara i ustanovila niz pravila i zakonitosti kod nebeskih tela.

Prvi kaledar koji je ustanovljen bio je Tzolkin. Bio je više religijskog tipa i kombinovao je 20 dana i 13 brojeva, što znači da je imao ukupno 260 dana. Svaki dan je imao jedinstvenu kombinaciju broja i imena (npr. 1 Imix, 2 Ik, itd) i, pošto se brojevi i imena ponavljaju u različitim ciklusima, ceo krug traje 260 dana. Korišćen je za određivanje povoljnih dana za venčanja i ratove, predviđanje sudbine novorođenčadi, verske ceremonije i planiranje važnih državnih događaja; sveštenici su bili ti koji su tumačili značenje svakog dana.
Postoji više teorija zašto ima baš 260 dana. Naime, u području južnog Meksika i Gvatemale, gde su živele Maje, period od setve do žetve kukuruza traje približno oko 260 dana a, pošto je kukuruz bio osnovna hrana, kalendar je mogao biti povezan sa ciklusom rasta biljaka.
Takođe, prosečna trudnoća kod ljudske vrste traje oko 260 dana (računajući od začeća), pa su Maje možda povezivale kalendar sa rađanjem i životnim ciklusom čoveka?  Dalje, na geografskim širinama gde je obitavala ova civilizacija, postoji oko 260 dana između dva prolaska Sunca kroz zenit, što je važno za praćenje godišnjih doba.
Maje su razvile i Hab, solarni kalendar od 365 dana, koji je imao 18 meseci od po 20 dana i poseban period od 5 dana. Tih 5 dana smatralo se nesrećnim i ljudi su izbegavali donošenje važnih odluka, putovanja i ceremonije, jer su verovali da je tada granica između sveta ljudi i duhova najtanja.
Kombinovanjem Haba i Tzolkina dobijao se Kalendarski krug, koji se ponavljao svake 52 godine. Smatralo se da je završetak ciklusa od 52 godine veoma važan jer je označavao obnovu vremena i novi početak, pa je imao i religijski i politički značaj.

Dugi broj je bio treći kalendarski sistem. Za razliku od prethodna dva, koji se ponavljaju u ciklusima, služio je za računanje veoma dugih vremenskih perioda - bez ponavljanja. Sastojao se od pet vremenskih jedinica i to: od Kina - jedan dan, Uinala - 20 dana, Tuna - 360 dana, Katuna - 7200 dana i Baktuna - dužine 144.000 dana.
Maje su računale vreme od mitskog početka sveta, koji odgovara datumu 11. avgust 3114. godine pne a Dugi broj im je omogućavao tačno beleženje istorijskih događaja i računanje više hiljada godina unapred i unazad, Na primer, datum 13.0.0.0.0 odgovara 21. decembru 2012. godine, što je izazvalo poznate priče o „smaku sveta“, ali za ovaj drevni narod to je bio samo završetak jednog i početak novog ciklusa.
Kada je reč o nebeskim telima, Maje su pažljivo pratile kretanje Sunca, faze Meseca, pomračenja i, posebno, planetu Veneru koja je bila izuzetno važna u religiji i politici; njeno pojavljivanje na nebeskom svodu povezivali su sa ratovima i važnim događajima. U gradu Karakol, u okviru kompleksa Čičen Ica, nalazi se kružna građevina za koju arheolozi smatraju da je služila kao opservatorija.

Mesto gde se Sunce vezuje

Nastanjujući  teritoriju današnjeg centralnog Meksika, civilizacija Acteka takođe je bazirala  svoje računanje vremena na dva kalendara. Religijski, pod nazivom Tonalpohuali, imao je 260 dana, dok je Ksiuhpohuali calendar, baziran na kretanju Sunca, imao 365 dana. Korišćen je najviše u poljoprivredi. Praktično, ti kalendari su bili kopija majanskih proračuna i isto su, u kombinaciji, pratili ciklus od 52 godine. Actečka shvatanja astronomije u potpunosti su bila okrenuta ka Suncu i pratila su sunčeve cikluse, ali su u najvećem broju slučajeva bila pod jakim uticajem mitologije. Najpoznatiji artefakt ove drevne civilizacije je Sunčev kamen koji se čuva u Nacionalnom antropološkom muzeju Meksika. U središtu ovog monolita od 24 t, prečnika od 3,6 m, isklesan je lik Tonatiuha - boga Sunca oko koga su simboli prethodnih svetova, jer su Acteci smatrali da je svet je više puta stvaran i uništavan, a da je samo Sunce centralna sila koja održava život.
Ova zvezda je bila i glavno božanstvo Inka, čija je imperija vladala obroncima Anda od 15. do 16. veka. U prestonici Kusko, najbitnji hram u kome su se izričito pratili solarni ciklusi i obeležavali solsticiji, poznat je pod nazivom Korikanča. Inke su posebno pratile letnji i zimski solsticij, ravnodnevnice, kretanje Meseca i pojavu sazvežđa. Za razliku od Maja i Acteka, nisu imale razvijen pisani sistem, pa su znanja prenošena usmeno i kroz kipu, komplikovan sistem kanapa i čvorova za beleženje podataka. Posebnost astronomskih znanja ove civilizacije bilo je mapiranje tamnih delova Mlečnog puta, a ne samih sazvežđa. Davali su im imena po životinjama i, po njihovim položajima na svodu, smatrali su da mogu da odrede cikluse kiša i važnih perioda za poljoprivredu. U najpoznatijem gradu Maču Pikču, otkriven je kamen Intihuatana, čiji bukvalni prevod glasi: mesto gde se Sunce vezuje. Pretpostavlja se da je služio za praćenje položaja Sunca tokom godine.

Z.Š.

Kompletni tekstove sa slikama i prilozima potražite u magazinu
"PLANETA" - štampano izdanje ili u ON LINE prodaji Elektronskog izdanja
"Novinarnica"