TEMA BROJA

Dr Vladica Božić

Drevne civilizacije - nauka i izumi / Japan i Koreja

Prva biotehnologija, pre Gutenberga

Kada se danas govori o razvoju civilizacija, često se kao mera napretka nesvesno koristi evropski model gde se posmatraju kamene građevine, monumentalna infrastruktura, pisani zakoni, teorijska nauka... Stara Grčka (oko 800- 146. godine pne) bila je vodeća sila starog veka u razvoju teorijskih nauka: geometrija (Euklid), fizika (Arhimed, Aristotel), astronomija (Aristarh, Hiparh), filozofija i logika, ali to nije bilo čvrsto povezano sa praktičnim inženjerstvom. Stari Rim (oko 200. Godine pne - 476. godine ne) je preuzeo grčku teoriju, ali je umesto fundamentalne nauke fokus stavio na primenjeno inženjerstvo. Stara Grčka i Rim gradili su svoje objekte od kamena, pa su njihovi hramovi, amfiteatri, akvadukti i putevi projektovani da traju vekovima i mnogi zaista još uvek postoje. Rimski beton, luk i svod omogućili su do tada nezamislive raspone i oblike, zbog čega se može reći da je Rim bio civilizacija krutih i masivnih struktura.
Japan i Koreja su često u senci Kine kad se priča o starim civilizacijama, a direktno poređenje sa Grčkom/Rimom je asimetrično po vremenu, mada je vrlo poučno jer su posredi različita mišljenja o razvoju društva. Stari (periodi Jajoj i Kofun) i klasični (periodi Asuka, Nara i Hejan) Japan od oko 300. godine pne do 12. veka) i stara Koreja (periodi država Tri kraljevstva, Gorjeo ili Korjo, Čoson, od 1. do 19. veka) imaju mnogo originalnih i tehnički vrlo naprednih dostignuća. Istorija civilizacija Japana i Koreje pokazuje da postoji različiti putevi tehnološkog razvoja i da se napredak ne mora uvek meriti veličinom građevina, lukovima i kupolama. Upoređivanje Japana i Koreje sa starom Grčkom i Rimom otkriva ne samo razlike u tehnologiji već i različite inženjerske filozofije, oblikovane prirodom, društvom i načinom razmišljanja.

Gajenje pirinča u Japanu je počelo 10.000-800. godine pne, prvo u severnom delu ostrva Kjušu, da bi se vremenom proširilo na ostale delove zemlje i postalo osnova ishrane, a onda i društva i kulture. Iako je oko 73% zemlje brdovito sa mnoštvom planinskih lanaca i padavinama koje su vremenski neravnomerno raspoređene u toku godine, masovno gajenje pirinča koje zahteva vlažno i ravno zemljište je započelo oko 5. veka pne. Prvobitno se zasnivalo na intenzivnoj obradi u prirodno močvarnim predelima, a kasnije su počele da se krče šume i stvaraju posebno navodnjavana pirinčana polja, dok su na planinskim padinama građene pirinčane terase tanada da bi se iskoristila izvorska voda. Vlažna polja su zahtevala složene sisteme navodnjavanja koja su se zasnivala na velikoj mreži kanala i brana, što je zahtevalo organizovan zajednički rad seljaka u zajednicama organizovanim oko sistema navodnjavanja. Pirinač koji se kuvao ili pario je bio glavna hrana, a izraz za kuvani pirinač gohan doslovno se prevodi kao „jesti pirinač”. Kuvanjem i mlevenjem (udaranjem) drvenim maljem kratkozrni lepljivi pirinač močigome se pretvara u lepljivu i rastegljivu pastu od koje se izrađuje tradicionalni kolač moči dok se fermentacijom pirinča dobija vino sake. Nakon žetve, pirinčana slama je korišćena za izradu prostirka za pod tatami i raznih predmeta. Pirinač je vremenom dobio i kulturološki značaj jer je postao centralni deo mnogih svečanosti, kao što je festival zahvalnosti za dobru žetvu koji se održava u jesen cukimi, što znači: posmatranje Meseca.

Uruši je tradicionalni prirodni lak koji se u Japanu koristi još od perioda Džomon (mlađe kameno doba), negde od 8.000 godina pne. Dobija se iz soka drveta Toxicodendron vernicifluum, koja sadrži smolu urušiol koja, pod uticajem svetlosti i vlage, postaje vrlo tvrd, sjajan i izuzetno postojan zaštitni sloj otporan na vodu, kiseline i visoke temperature. Ovaj lak se vekovima koristi za zaštitu i ukrašavanje proizvoda od drveta (posuđe, nameštaj i umetnički predmeti), ali i za popravku polomljene keramike, često u kombinaciji sa zlatnim prahom što se naziva kincugi ili zlatno spajanje. Pošto se ne suši isparavanjem već oksidacijom u uslovima visoke vlažnosti vazduha, proces nanošenja je spor i zahteva visoku vlagu za sušenje.

Početak biotehnologije i seizmička arhitektura

U Japanu se bar od perioda Nara (710-794. godine) plesan Aspergillus oryzae gaji na pirinču, ječmu ili soji da bi se dobila kodži plesan ili nacionalna plesan kokkin. To je kultivisana plesan (gljiva) koja, zahvaljujući svojoj sposobnosti da proizvodi enzime koji razlažu skrob i proteine u šećere i aminokiseline, ima ključnu ulogu u prehrambenoj industriji. Kodži plesan se koristi u proizvodnji fermentisanih namirnica kao što su miso pasta (pasta od soje), soja sos (začin), sake (alkoholno piće od pirinča) i amazake (slatki napitak od pirinča). Fermentisane namirnice koje sadrže ovu plesan su bogate enzimima, mineralima i oligoelementima pa je miso pasta poznata po tome što doprinosi detoksikaciji organizma i zdravlju creva. Osim u prehrambenoj industriji, kodži se koristi i za proizvodnju industrijskih enzima (amilaze, proteaze) koji se primenjuju u pekarstvu i proizvodnji deterdženata. Može se reći da je primena ove plesni već tada predstavljala korišćenje biotehnologije.

Vaši je tradicionalan, vrlo kvalitetan, ručno izrađen papir od tankih, finih, vrlo dugih, gipkih i čvrstih vlakana dobijenih od biljaka koje rastu u Japanu  (kore stabljika gampi, micumata i kozo, kao i konoplje, bambusa, pirinča i pšenice) uz minimalne dodatke hemikalija. Prvobitno je ovaj papir stizao u Japan u obliku knjiga, da bi tehnika proizvodnje bila uvezena iz Kine oko 610. godine (Asuka period) zahvaljujući korejskom monahu, dok se papir u Evropi počeo proizvoditi tek u 13. veku. U poređenju sa papirom koji se u Evropi proizvodio od drvene pulpe, ovaj papir je skuplji zbog ograničenih sirovina i niže produktivnosti. Međutim, vaši papir je, iako tanji, mnogo čvršći i otporniji na kidanje pa se može praktično neograničeno presavijati a naročito je otporan na starenje.

Pošto su u Japanu česti zemljotresi, drvo je korišćeno kao osnovni građevinski materijal. Drvene konstrukcije postavljene su oko centralnog stuba „šinbašira” koji služi kao ključni strukturni element za stabilnost tokom zemljotresa. On nije direktno povezan sa ostalim spratovima već funkcioniše kao klatno, smanjujući vibracije i omogućavajući ostaloj strukturi sa složenim spojevima bez eksera da se savija a ne ruši, što je ključno za visoke drvene građevine. Iako na prvi pogled to deluje kao inferiorno rešenje jer drvo trune, gori i zahteva stalno održavanje, japanske drvene pagode stare i po 1.300 godina (npr. Horjudži iz 7. veka) postoje i danas u seizmički aktivnoj zoni zahvaljujući tome što su fleksibilne i u stanju su da apsorbuju vibracije. Iako drvene građevine imaju manju trajnost i monumentalnost, savremena seizmička gradnja se danas zasniva na principu fleksibilnosti tako da je u Japanu još u staro doba uspostavljena antiseizmička arhitektura.

Mačevi uz tri dimenzije svile

Rimska vojna organizacija se zasnivala na standardizaciji i masovnom korišćenju oružja kao što je gladius, koji nije bio najbolji mač svog vremena ali je bio idealan za disciplinovane legije. Japansko društvo je išlo drugim putem, pre svega razvojem napredne metalurgije koja je omogućila izuzetnu kontrolu materijala, pre svega čelika. Još od Hejan perioda (10-12 vek), diferencijalnim kaljenjem u „tatara”(pećima u kojima je kontrolisan nivo ugljenika), stvoren je „tamahagane” čelik od kojeg su izrađivani mačevi katana. Gvozdeni pripremak je premazivan glinom tako da je deblji sloj stavljan na tupi deo, a tanji na sečivo. To je omogućivalo da se kaljenjem u vodi ivica brzo hladi i formira tvrdo sečivo od martenzita, a jezgro i tupi deo hlade sporo ostajući mekše i elastičnije (perlit). Zahvaljujući diferencijalnom kaljenju, dobijala se višeslojna struktura pa su katana mačevi imali tvrdo oštro sečivo od visokougljeničnog čelika obavijenog oko niskougljeničnog čelika koje je činilo meko, elastično jezgro. To je bila izuzetna kombinacija čvrstoće i fleksibilnosti koja omogučava performanse sečenja bez lomljenja mača pri udarcu. Japanski mačevi nisu bili proizvod masovne industrije, već preciznog zanatskog inženjerstva, gde se znanje prenosilo generacijama. Tehnologija izrade mačeva u Japanu je bila ispred svog vremena u odnosu na Evropu do kasnog srednjeg veka.

Tradicionalna tehnika bojenja svile u Japanu pod nazivom šibori, koji potiče iz 8. veka, predstavlja umetnost koja spaja prirodu i preciznost jer stvara unikatne uzorke na svili. Nastala je iz potrebe da se obična tkanina učini posebnom pa se ceo proces zasniva na ručnom radu, gde umetnik omogućava materijalu da se oblikuje u susretu sa bojom. Naziv potiče od reči šiborija što znači: uvrtanje, vezivanje jer se tkanina mehanički oblikuje kroz vezivanje koncem, šivenje, gužvanje, presavijanje ili obmotavanje oko predmeta pre potapanja u boju. To sprečava ravnomerno bojenje i stvara jedinstvene efekte, čime se svili daje trodimenzionalna forma. Za bojenje se koriste prirodni pigmenti kao što je indigo, što doprinosi dugotrajnosti i održivosti. U ovom postupku je uvek prisutna neizvesnost jer je jedan deo procesa van čovekove kontrole, poput onog što se događa u loncu za bojenje, tako da efekti iznenađenja i slučajnosti daju posebnu živost i draž tkanini. Pošto je svila simbol elegancije u Japanu i osnovni materijal za izradu vrhunskih kimona koja su neodvojivi od kulture gejša, Kjoto je istorijski centar ove umetnosti. Ova tehnika je od početka korišćena na razne načine, za izradu carskih i kraljevskih odora, preko pojaseva, kimona i tunika iz perioda feudalnog Japana, pa sve do haljina, marama, nakita i lampi.

Prvi štampari, zagledani u vasionu

U Koreji su, u 13. Veku, počeli da koriste metalna pokretna slova za štampanje, što je više od dva veka pre Gutenberga. Pojedinačne forme su pravili od bronze tehnikom livenja u pesku, u matricama dobijenim pomoću drvenih pečata. Najstarija sačuvana knjiga na svetu koja je štampana sa pokretnim metalnim slovima je „Đikđi” iz 1377. godine, u vreme dinastije Gorjeo, što je oko 80 godina pre Gutenbergove Biblije.

Dodatno, korejski kralj Sejong Veliki je 1443. godine, da bi proširio pismenost među stanovništvom, umesto dotadašnjeg komplikovanog kineskog stvorio originalno službeno pismo na fonetskim i artikulatornim principima hangul. Poznato je po logičnom dizajnu, jer kod njega oblik suglasnika prati položaj usta i jezika pri izgovoru, što ga čini jednim od najjednostavnijih pisama ikada stvorenih. Sastoji se od 24 osnovnih slova (14 suglasnika i 10 samoglasnika); ukupno postoji 51 znak (jamo) uključujući kombinacije, a slova su grupisana u kvadratne blokove koji oblikuju slogove. Zahvaljujući tome u Aziji su jedino Korejci došli do zadovoljavajućeg rešenja za štampanje knjiga pomoću pokretnih znakova. Generalno, tehnika metalnih pokretnih slova je omogućila štampanje većeg broja knjiga uz smanjenje troškova što je, uz upotrebu papira, pisana dokumenta i knjige učinilo dostupnim mnogo široj javnosti i time omogućilo brže širenje znanja. Može se reći da je tehnika štampanja postojala u Koreji pre nego u Evropi, ali se razvijala u drugačijem društvenom kontekstu, bez kasnije industrijske revolucije.

U Koreji su astronomija, meteorologija i matematika počeli da se proučavaju u državi Tri kraljevstva (57. pne do 668. godine ne). Tada su počela astronomska i meteorološka posmatranja, beležena pomračenja sunca i meseca, komete i vreme, odnosno sve što je bilo potrebno za dobru žetvu. U kraljevskim grobnicama iz perioda Kogurja (4. vek do 668. ne) na plafonima su sačuvane freske noćnog neba, na kojima su, pored zvezda, prikazane i Severnjača, Veliki medved i Orionov pojas, zajedno sa božanstvima čuvarima. Ovi murali ukazuju na sofisticirano razumevanje astronomije, integrišući nebeska tela sa religioznim, šamanističkim i kosmološkim verovanjima i predstavljale su temelj za buduće karte. U gradu Đanđju, u Južnoj Koreji, nalazi se čomseongde, najstarija sačuvana astronomska opservatorija u Aziji, a možda i u svetu. Čomseongde, što na korejskom znači „kula za gledanje u zvezde” je sagrađena u periodu vladavine kralja Sendoka (632–647. godine), koji potiče iz dinastije Šila čija je prestonica bio baš grad Đanđju.

Zvono zvoni, keramika…

Upotreba bronze u Koreji je počela oko 2000. godine pne, da bi se tehnologija izrade vremenom usavršavala. Bronza je našla svoje mesto i u izradi zvona koja su imala izuzetnu akustiku, zahvaljujući kontrolisanom sastavu legure bronze. Najveće od sačuvanih je sveto zvono kralja Seongdeoka; visoko je 3,75 m, ima prečnik 2,27 m i teško je 18,9 t. Njega je naručio kralj Đongdok (? - 765), 35. po redu vladar korejske države Šila, u čast svog oca Seongdeoka - ali je izliveno posle njegove smrti 771. godine u vreme vladavine njegovog sina Hjegonga. Zvono proizvodi širok spektar zvučnih frekvencija, zvučna cev apsorbuje visokofrekventne talase, a donji deo zvona je imao oblik romba da bi pojačao odjek zvuka. Na zvonu se nalazi mnogo reljefnih šara, kao što su cvetovi lotosa, trave i par od dve apsare (nebeske devojke). Kuka zvona je u obliku zmajeve glave, a stub na kojem zvono visi je od drveta i traje već nekoliko vekova.

Najstariji pronađeni ostaci keramike na Korejskom poluostrvu potiču oko 10.000 godina pne, da bi vremenom nastala jedinstvena vrsta keramike seladon Korjo Seladon je uvezen iz Kine u 11. veku da bi njegova proizvodnja na korejskom poluostrvu počela u 12. Veku, u vreme dinastije Korjo (918-1392. ne), ova keramika je spojila kineski uticaj sa jedinstvenom korejskom estetikom, često odlikovanom elegantnim oblicima i složenim dizajnom. U odnosu na kineski seldom, u Koreji je razvijena posebna nijansa boje bisaek koja varira od nežno zelene do plavkasto-zelene, često opisivana kao boja žada i jedinstvena tehnika inkrustacije (intarzije) sangam kojom se urezani uzorci na polusuvoj glini ispunjavaju belom ili crnom glinom pre glaziranja. Nakon sušenja, višak premaza se strugao, otkrivajući složene šare, obično ždralove, oblake, vrbe, lotose i božure (često sa asimetričnim rasporedom) koje su se zatim premazivali providnom seladon glazurom. Debeli sloj sjajne plavičastozelene glazure jeste ono što seladon Korjo čini posebnim. Taj plavičasti porculan smatrana je vrhuncem svetske keramike tog doba pa su čak i Kinezi koji su živeli u to doba posebno hvalili korejski seladon, nazivajući ga „najboljim pod nebeskom kapom”.

Može se reći da se na početku razvoja Japana znanje najviše zasnivalo na posmatranju, pokušajima i greškama (empirijsko i zanatsko iskustvo), a vrlo malo na apstraktnoj teoriji. Kako se znanje prenosilo praksom, a ne formulama, tehnološki razvoj se zasnivao na optimizaciji materijala i preciznosti što je dovelo do tehnoloških procesa - od obrade metala do fermentacije hrane. U poređenju sa drugim civilizacijama, Koreja zauzima srednju poziciju jer je često bila tehnološki posrednik, ali i izvor originalnih inovacija. Tamo je od samog nastanka civilizacije razvijano sistemsko znanje, a naučni dizajn pisma hangul je omogućio i preteču razvoja informacione tehnologije.

Dr Vladica Božić

Kompletni tekstove sa slikama i prilozima potražite u magazinu
"PLANETA" - štampano izdanje ili u ON LINE prodaji Elektronskog izdanja
"Novinarnica"