TEMA BROJA

D. Marić

Drevni narodi - nauka i izumi / Rimska civilizacija

Majstori urbanog graditeljstva

Osnovna odlika rimske arhitekture bila je upotreba luka i betona. Obim njihovih projekata i domišljatost njihovih metoda učinili su da je izraz „rimski projekat“ počeo da označava održivi inženjerski poduhvat velikih razmera. Rimljani su iskoristili sva arhitektonska i građevinska znanja sa teritorija koje su porobili, usavršili ih i stvorili jedinstveni stil. Rimski inženjeri su, kroz upotrebu polukružnog luka, bačvastog svoda i hidrauličnog cementa, transformisali arhitekturu i građevinarstvo u antičkom svetu. Rezultati su bili impresivni po obimu i praktičnosti, a uticali su na oblikovanje bezvremenog arhitektonskog stila. Oslanjajući se na razne materijale, kao što su glina, cigla i malter, krečnjak, mermer i tufa (vrsta stene od zbijenog vulkanskog pepela i fragmenata vulkanskog materijala) bavili su se potrebama urbano usmerenog društva, koje je proširilo svoj domet i uticaj na tada poznati zapadni svet.

Da bi se suočili sa mnogim izazovima svojih urbanih potreba, Rimljani su se oslanjali na vodootporni materijal - hidraulični cement, koji im je bio dostupan, jer su imali pristup ogromnim količinama pucolanskog peska ili pepela koji stvaraju vulkani. Ova supstanca, koja sadrži silicijum i aluminijum, stvara hemijsku reakciju koja ojačava malter. Bio je to materijal koji se mogao koristiti pod vodom za stubove mostova, bio je otporan na vatru i mogao je da izdrži vremenske uslove.
Rimski beton (opus caementicium) napravljen je krajem trećeg veka pne, kada je pucolana ubačena u malter napravljen od mešavine komada cigle ili kamena, kreča ili gipsa, i vode. Rim je prošao kroz period nazvan „betonska revolucija“, kada je došlo do brzog napretka u sastavu betona. Na primer, rimski graditelji su otkrili da dodavanje usitnjene terakote u malter stvara jaku hidrauličnu smešu koja se može koristiti kao vodootporni materijal za cisterne i druge konstrukcije izložene vremenskim uslovima.
Rimljani su, do sredine prvog veka nove ere, usavršili i podvodni beton, što je omogućilo izgradnju luka. Podvodni beton se dobijao mešanjem jednog dela kreča sa dva dela vulkanskog pepela, i stavljanjem smese u vulkanski tuf (vrsta stene koja nastaje od zbijenog vulkanskog pepela i fragmenata materijala povezanih sa vulkanskim erupcijama različitog sastava), ili u male drvene sanduke. Smeša je zatim bila hidrirana morskom vodom da bi se pokrenula hemijska reakcija oslobađanja toplote/očvršćavanja betona. Ovakav beton je superiorniji od današnjeg upravo zahvaljujući materijalima koje su imali Rimljani.

Blagim nagibom do vode

Urbanizovana rimska civilizacija je u mnogim aspektima zavisila od vodosnabdevanja, pa su Rimljani gradili akvadukte, tunele, sifone, brane i kanalizaciju. Rimski akvadukti su bili zidani od cigle i kamena. Činili su ih kanali, tuneli i cevovodi koji su vodu sa planina dovodili u urbane centre. Prvi rimski akvadukt, Akva Apija, izgrađen je 312. godine pne. Iako su akvadukte gradili još Asirci i Vavilonci, Rimljani su uveli brojne inovacije koje su im omogućile da ih grade u gigantskim razmerama. Akva Marcija, izgrađena 144-140. godine pne, protezala se pod zemljom u dužini od oko 91 km, pa još 10 km iznad zemlje - na podstrukturama i arkadama, pre nego što je stigla do grada Rima.
Akvadukti su radili na principu gravitacionog dovoda sa blagim nagibom nadole. Koristeći lukove za premošćavanje dolina, inženjeri su stvorili elegantne i efikasne vodene kanale koji su isporučivali količinu vode kakva bi zadovoljila osnovne potrebe mnogih evropskih gradova 20. veka. Da bi dopunili skupi sistem akvadukta, graditelji su koristili tunele i sifone za kretanje vode. Brane napravljene od šuta, cigle i kamena su, zajedno sa rezervoarima, obezbeđivale zalihe vode za kućnu upotrebu ili za pogon vodenica, posebno onih za mlevenje žita. Još jedna inovacija bila je upotreba rezervoara za taloženje u redovnim intervalima za regulisanje snabdevanja vodom.

Rimljani su svoje hidrotehničke veštine koristili i za snabdevanje vodom raznih javnih kupatila i za uklanjanje otpada kroz opsežan kanalizacioni sistem. Cloaca Maxima („Veliki odvod“) je najstarija i najvažnija građevina Rima, na rimskom Forumu. Prvobitno je prokopan kao otvoreni kanal, tokom šestog veka pne, kada je korito obloženo kamenjem. Zatvoren je bačvastim svodom u trećem veku pne. Glavni zadatak ovog sistema bio je da odvodi padavine sa močvarnog foruma do Tibra. Visina odvoda varira (između 2,70 i 4,5 m), a na nekim mestima je dovoljno širok da se mimoiđu dva automobila.
Veliki odvod je imao dugačku krivudavu rutu, a u stvari je bio spoj sedam potoka ili odvoda. Kloaka je od imperijalnih vremena služila i za odvođenje fekalija, jer su tada na nju spojena velika javna kupališta i nužnici. Izgradnja koja je započeta u vreme vladara Lucija Tarkvinija Priska, tekla je paralelno sa uređenjem i melioracijom Foruma. Veliki odvod je i danas u funkciji, jedino što je dobar deo zidova i svodova, koji je prvobitno ozidan ciglom, danas saniran betonom.

Prednosti tehnike luka i kupole

Rimljani su bili prvi graditelji u Evropi, možda i prvi na svetu, koji su u potpunosti koristili prednosti luka, svoda i kupole. Produženi luk ili bačvasti svod (plafon ili krov od niza polucilindričnih lukova) dao je Rimljanima novu tehniku za zatvaranje prostora. U zgradama kao što su pozorišta, amfiteatri, cirkusi, javna kupatila i bazilike, ovaj novi arhitektonski element se pojavljivao više puta. Luk je postao neizostavni građevinski element na ulazima i izlazima iz stadiona kakav je rimski Koloseum, a služio je i da se poveća visina građevine. Kada je luk bio korišćen kao svod, definisao je prolaze, plafone i graciozne enterijere koji su stvarali znatno veće raspone od postojećih u antičkom svetu.
Koloseum je srednjovekovni naziv za Flavijev amfiteatar, koji su u Rimu, u prvom veku, izgradili carevi Vespazijan i Tit. To je najveći amfiteatar Rima i Antike. Zgrada ima oblik elipse sa osama od 188 i 156 m, visina joj je 48,5 m, a mogla je da primi do pedeset hiljada gledalaca. Arena je bila okružena visokim zidom. Ispod njenog drvenog poda nalazile su se brojne prostorije, kavezi za životinje, razni uređaji i mehanički liftovi potrebni za predstave. U auditorijumu se najniži red sastojao od počasnih mermernih sedišta za carsku porodicu, najviše zvaničnike i vestalke (službenice Veste, rimske boginje svete vatre). Iznad su se nalazila dva sprata od mermera i jedan od drvenih sedišta. Na vrhu se nalazio trem, a na njegovom krovu su bila mesta za stajanje običnog naroda.
Spoljašnji omotač zgrade je imao četiri sprata, od kojih je prvi bio ukrašen dorskim, drugi jonskim, a treći korintskim polustubovima, dok je četvrti sprat imao prozore i korintske pilastre. Postojali su stubovi na kojima se platneni krov mogao razapeti iznad auditorijuma. Najniži nivo se sastojao od arkada koje su služile kao vrata. Spolja je bio pokriven mermerom koji je kao građevinski materijal opljačkan u 19. v. Tokom vekova je renoviran nekoliko puta, a otprilike trećina je sačuvana do danas.
Za razliku od Grka, Rimljani su gradili zatvorene prostore i fokusirali su se na enterijer. Najspektakularniji rezultat izgradnje kupole, bio je Panteon ili „Hram svih bogova“ u Rimu, izgrađen u drugom veku ne, tokom vladavine imperatora Hadrijana. Kupola je  imala 43 m i u prečniku i u visini. Okulus ili prozor kružnog oblika na njenom vrhu, bio je širok 7,6 m. Bila je to najveća kupola na Zapadu sve do izgradnje bazilike Svetog Petra u Rimu u 17. veku.

Panteonova kupola je takođe imala kasetirani plafon sa jednostavnom geometrijom ugrađenih kvadrata, zbog čega je unutrašnjost rotonde (tip građevine nad kojom je kupola) uvek  odavala utisak neprekinutog prostora, kupole koja lebdi u prostoru, u jednostavnom dizajnu bez premca u antičkom svetu. Kao rezultat rimskog iskustva sa lukom, Panteonova kupola je konstruisana u obliku niza povezanih segmentnih lukova ili svodova - tehnike koju su široko koristili rimski inženjeri. Stepenasti prstenovi, čvrst temelj i sama zgrada podržavaju ovu veoma veliku tešku kupolu koja je opstala vekovima.
Savršeno očuvani Panteon je preživeo nekoliko pljački, prepravki i restauracija, delimično i zahvaljujući vizantijskom caru Foki. On je 608. godine poklonio Panteon papi Bonifaciju IV, koji ga je pretvorio u crkvu Svete Marije Mučenice. Kao jedna od nekoliko postojećih originalnih rimskih građevina, Panteon ostaje svedočanstvo rimske inženjerske domišljatosti i primer najbolje rimske betonske svodne arhitekture.
Građevine koje su gradili rimski inženjeri bile su bezbedne uprkos manjku čvrste teorijske osnove. Upravo zato su mogle da budu „preterano projektovane“ i izgrađene sa mnogo više materijala nego što je to bilo potrebno, pa izgledaju glomazno i ne baš elegantno. Ipak, prostrane mreže puteva i mostova, arene i stadioni, javna kupatila, javne zgrade, akvadukti, utvrđenja i spomenici, izvanredno su poslužili za ujedinjenje različitih elemenata rimskog sveta. Mnogi od njih su nastavili da služe svojoj svrsi još dugo nakon nestanka Rimske imperije i, što je još važnije, ostvarili su trajan uticaj na arhitekturu hrišćanske Evrope i zapadne civilizacije.

D. Marić

Kompletni tekstove sa slikama i prilozima potražite u magazinu
"PLANETA" - štampano izdanje ili u ON LINE prodaji Elektronskog izdanja
"Novinarnica"