TEMA BROJA
Dubravka Marić
Drevne civilizacije - nauka i tehnika / Aleksandrijska biblioteka
Svetionik helenističke nauke
Aleksandrijska biblioteka je uzor prema kom su u narednim vekovima građene mnoge biblioteke. Izgledaju tako da imaju centralni prostor za čitanje, koji je okružen knjigama. One su čitaocima dostupne direktno ili preko osoblja. Iz tog vremena potiče i predstava o bibliotekaru kao o čuvaru znanja i vodiču.
Aleksandar Makedonski je u Egiptu, oko 331. pne, osnovao grad Aleksandriju i započeo pripreme za izgradnju grandiozne biblioteke. Takva inicijativa bila je posledica helenističkih vrednosti koje su mnogo dugovale Aleksandrovim osvajanjima, politici i nasleđu. Smrt ga je pretekla, a njegovi naslednici su završili i oživeli projekat. Biblioteka je trebalo da bude posvećena muzama koje su, po grčkoj mitologiji, bile devet kćeri Zevsa i Mnemozine, ali i zaštitnice umetnosti. Aleksandar Veliki je preminuo, a njegovi generali su podelili njegovo carstvo. Vladar Egipta, sa prestonicom u Aleksandriji, postao je Ptolomej I (vladao 323-285. pne), koji je oko 295. pne, počeo izgradnju biblioteke.
Ona je bila podeljena na dva glavna dela: „Biblion“, gde su se čuvali tekstovi, i „Museion“, gde su istraživači dolazili da rade. Kraljevska biblioteka u Aleksandriji - kao deo muzeja i biblioteke napravljene po uzoru na Licej u Atini - služila je za učenje i istraživanje. Međutim, bila je zatvorena za javnost i podanici su bili nezadovoljni pa je Ptolomej II (vladao 285-246. pne) izgradio manju biblioteku u kojoj su im bili dostupni neki tekstovi.Glavna biblioteka je imala prostorije za predavanja, bašte, zoološki vrt i svetilišta. Svaka od njenih deset dvorana bila je namenjena nekom od deset segmenata grčkog znanja. Dvorane su korišćene za opšta istraživanja, ali su postojale i odvojene manje prostorije za pojedince i grupe koje su se bavile posebnim studijama. U njoj se, u svakom trenutku, nalazilo i do stotinu stalnih naučnika, koji su istraživali, prevodili i kopirali dokumenta, a posebno dela klasične grčke filozofije, poezije i drame.
Tiranin i prva javna biblioteka
Iako grandiozna, ova biblioteka za Grke nije bila novost. Aleksandar Makedonski je verovatno bio inspirisan atinskim tiraninom Pizistratom, koji je u 6. veku pne osnovao prvu javnu biblioteku. Ipak, prva poznata kompilacija svitaka i tekstova u istoriji nalazila se u biblioteci izgrađenoj oko 3400-3500. pne, u drevnom sumerskom gradu-državi Uruku. To ima smisla, jer su upravo Sumerci i izmislili pismo. U asirskoj prestonici Ninivi, postojala je biblioteka koju je u sedmom veku pne podigao kralj Asurbanipal. U njoj se nalazilo više od 32 hiljade glinenih pločica, a među njima i one na kojima je bio zabeležen „Ep o Gilgamešu.“ I Nabukodonosor II je u šestom veku pne izgradio biblioteku u Vavilonu.
Osnivanje biblioteke može se posmatrati kao direktan rezultat Aleksandrove politike širenja grčke kulture, ali i usvajanja svega onoga što je smatrao vrednim iz drugih kultura. Ptolomej I je zadužio Demetrija iz Falerona da napravi biblioteku, jer je bio ponesen njegovim dubokim znanjem i željom za učenjem. Demetrije (350-280. pne) je bio atinski političar koji je prebegao u Egipat i našao utočište na dvoru osnivača ptolomejske dinastije. Njegov plan je bio da izgradi impozantnu građevinu, koja bi parirala Aristotelovom Liceju, u Atini. Cilj je bio da se Aleksandrija pretvori u centar naučnog znanja i učenja.
Procenjuje se da je biblioteka čuvala oko četiri i sedam stotina hiljada svitaka od pergamenta iz Asirije, Grčke, Persije, Egipta, Indije i drugih država. Prema jednoj priči, „seme“ biblioteke je predstavljala Aristotelova lična zbirka, koja je tu dospela preko Demetrija. Drugi izvor nudi objašnjenje na koji način je bibliotečki fond narastao tako brzo. Naime, dekretom Ptolomeja III (vladao 246-222. pne), svi posetioci su morali da predaju sve knjige i svitke koje su imali. Spise su brzo prepisivali zvanični pisari, originali su završavali u Biblioteci, a vlasnici su dobijali kopije. Iako je to zadiralo u prava putnika ili trgovaca, pomoglo je da se sakupe knjige u jednom relativno novom gradu.
Bibliotečki fond je verovatno bio raspoređen u nekoliko zgrada. Moguće je da je glavna biblioteka bila odmah uz ili blizu Muzeja, kao najstarije zgrade. Mlađa biblioteka se verovatno nalazila u Serapeumu, zgradi koja je sagrađena kasnije, a služila je kao hram boga Serapisa (egipatsko-grčki bog podzemlja, Sunca, neba, plodnosti, poljoprivrede, magije, iscelitelj i slično), čiji se kult raširio od 3. veka pne.
Stipendije za one koji uče
Prvi glavni bibliotekar Aleksandrijske biblioteke, u vreme Ptolomeja I i Ptolomeja II, bio je pesnik, gramatičar i književni kritičar Zenodot, iz Efesa. Na vrhuncu svog ugleda bio je oko 280. godine. Pripisuju mu se zasluge za uređivanje književnih dela starogrčkog autora i pesnika Homera, ali i mnogih drugih pisaca. Nasledio ga je Apolonije, sa Rodosa. U ptolomejskoj eri je bio običaj da glavni bibliotekar bude i tutor kraljevske dece, kao i druge dece visokog roda. Zato je Apolonije, koji je poznat po svom delu „Argonautica“ (ep o putovanju Jasona i argonauta u potrazi za zlatnim runom), podučavao Ptolomeja III. Treći glavni bibliotekar, bio je Eratosten iz Kirene, poznat po primeni matematike u geografiji i izradi karata. Osim što je napravio kartu celog tada poznatog sveta, Eratosten je izračunao obim Zemlje i pri tom malo promašio - obzirom na tehnologiju tog doba.
Biblioteka nije služila samo kao mesto za arhivirana pisana dela, već je funkcionisala i kao akademska institucija. Mnogi poznati naučnici, kao što su Euklid iz Aleksandrije i Aristarh sa Samosa, učili su a ponekad i podučavali druge u Aleksandrijskoj biblioteci. Većinu naučnika koji su tamo radili postavili su vladari. Dobijali su stipendije i živeli u bibliotečkom kompleksu. Ptolomejski vladari su uveli stipendije da bi naučnici mogli da se posvete naučnim radovima.
Biblioteka je primala posetioce. Pominje se da je čuveni matematičar i pronalazač, Arhimed iz Sirakuze, jednom posetio Biblioteku. Priča dalje kaže da je on izumeo Arhimedov vijak upravo dok je boravio u Aleksandriji. Vijak, koji je bio veoma popularan u antičkom svetu, korišćen je kao pumpa za dotok vode prilikom navodnjavanja. Ipak, neki smatraju da je to pronalazak Vavilonaca i da je služio za navodnjavanje vrtova Vavilona. Jedan od gostiju bio je i Galen, najveći lekar rimskog doba.
Požar koji je trajao pola godine
Početak propasti Biblioteke, ali i Aleksandrije kao centra znanja u antičkom svetu, počeo je oko 145. godine pne, tokom borbi za vlast. Tada je Ptolomej VIII proterao mnoge intelektualce koji su podržali njegovog prethodnika, a među njima i četvrtog glavnog bibliotekara, Aristarha sa Samotrake. Ovi naučnici su se kasnije raširili po Sredozemlju i osnovali brojne biblioteke i istraživačke institucije po uzoru na Aleksandrijsku biblioteku.
Biblioteka je ostala bez potrebnog finansiranja i u vreme Rimljana. Može se reći da je pad Biblioteke sledio opadanje moći grada Aleksandrije. Kako je status Biblioteke u antičkom svetu bivao sve lošiji, dogodilo se da je izraz „aleksandrijska“ počeo da se odnosi samo za označavanje procesa uređivanja tekstova, ispravljanja tekstualnih grešaka i predstavljanja komentara i intelektualnih kritika, ali ne i za naučno-istraživački rad.
Postoje tri glavna događaja koja su u velikoj meri doprinela padu i konačnom uništenju Aleksandrijske biblioteke. Prema istoričaru Plutarhu, prvi požar koji je pogodio Biblioteku, izazvao je rimski diktator i general Julije Cezar. Prilikom opsade Aleksandrije 48. godine pne, naredio je vojnicima da zapale egipatske brodove. Međutim, vatra se brzo proširila na grad i uništila delove Biblioteke. Smatra se da je tada izgorelo oko četrdeset hiljada svitaka. Mada, ubrzo posle Cezarove smrti, Marko Antonije je kraljici Kleopatri VII poklonio dvesta hiljada svitaka za biblioteku!
Drugi veliki požar koji je opustošio Biblioteku bio je posledica verskog napada hrišćana. Između 385. i 412. Godine ne, aleksandrijski patrijarh Teofil pretvorio je Serapisov hram u hrišćansku crkvu. Prema nekim istoričarima, u ovom hramu se obavljalo oko deset odsto bibliotečkih aktivnosti, što su hrišćani prekinuli kada su ga osvojili. Hrišćani su u jednom periodu nekoliko puta napadali Aleksandrijsku biblioteku.
Ali, treći događaj je potpuno uništio Biblioteku. Aleksandrija je 640. godine pala pod muslimansku vlast čiji je vođa, kalif Omar verovao da sadržaj biblioteke protivreči učenjima Kurana, pa su spaljene sve knjige. Navodno je bilo potrebno oko pola godine da se spali sav materijal!
Iako uništenje Aleksandrijske biblioteke predstavlja jedan od najvećih gubitaka ljudskog znanja u istoriji, koncept biblioteke, kao mesta za učenje i sticanje znanja, inspirisao je očuvanje znanja u bibliotekama i muzejima kroz vekove.
U znak sećanja na drevnu biblioteku, vlada Egipta je izgradila veliki bibliotečko-muzejski kompleks u Aleksandriji „Biblioteka Aleksandrina“, koji je otvoren 2003.
Dubravka Marić
Kompletni tekstove sa slikama i prilozima potražite u magazinu
"PLANETA" - štampano izdanje ili u ON LINE prodaji Elektronskog izdanja
"Novinarnica"
|
