VANZEMALJSKA GEOLOGIJA
Ivan Kremer
Pećine na Mesecu
Na prijatnih 17 stepeni
Međunarodni tim naučnika, proučavajući stare podatke NASA-inog Lunarnog izviđačkog orbitera (eng. Lunar Reconnaissance Orbiter, LRO), pronašao je dokaze o postojanju pećine ispod lunarne površine u Moru tišine, nedaleko od mesta sletanja „apolla 11“. Ovoj pećini može se pristupiti kroz 40 m širok, na desetine metara dubok otvor, odnosno tzv. jamu. S obzirom na utvrđeno postojanje većeg broja jama sličnih ovoj, širom lunarne površine, može se pretpostaviti nalaženje drugih pećina oko njih. Potvrda postojanja lunarnih pećina od velikog je značaja i za planove gradnje baza i trajnih naseobina na Mesecu, s obzirom na dobru termalnu i radijacionu zaštitu koje pećine pružaju.
O postojanju pećina ispod lunarne površine teoretisano je decenijama. Još u vreme prvih mapiranja lunarne površine fotografisanjem iz orbite, uoči „Apollo“ programa i sletanja ljudske posade, pominjano je prisustvo jama i pećina. Jedan rad iz sedamdesetih godina sugeriše postojanje pećina u Marijus brdima, delu Marijusovog kratera ispunjenom manjim bregovima visine nekoliko stotina metara. Pretpostavka postojanja pećina u Marijus brdima zasnivala se na sličnosti karakteristika tog dela lunarnog reljefa sa mestima postojanja podzemnih pećina nastalih usled vulkanske aktivnosti na Zemlji. Međutim, autor rada, između ostalog zaključuje da su otvori u pećine verovatno toliko mali da ne mogu biti vidljivi iz orbite. Nasuprot tom zaključku, japanski orbiter SELENE je, 2009. godine, uslikao 65 m široku jamu na toj lokaciji. Druge jame, uključujući i pomenuti otvor iz Mora tišine, od tada do danas, fotografisane su i potvrđene radarskim posmatranjima, na većem broju lokacija na Mesecu, nekolicina u tzv. morima, odnosno tamnim delovima lunarne površine, a većina unutar velikih kratera. Sam Lunarni izviđački orbiter, od početka svoje misije 2009. godine do danas, pronašao je preko dve stotine ovakvih jama. Njihov prečnik varira od nekoliko do 900 m, a pretpostavljena dubina iznosi na desetine, ili stotine metara.
|
U radu objavljenom u časopisu Nature, jula 2024. godine, ponovnom analizom radarskih podataka MiniRF radara sa Lunarnog izviđačkog orbitera iz 2009. godine, uz upotrebu novijih načina obrade, zaključeno je da dno jame iz Mora tišine nije ravno već je reč o ispupčenju koje se, pod nagibom, sa obe strane širi i ide dalje u dubinu. Ovo sugeriše da je pomenuta jama otvor u ispodpovršinsku pećinu nastao urušavanjem plafona pećine. Može se pretpostaviti da je u pitanju pećina nastala vulkanskom aktivnošću, odnosno ohlađeni kanal lave.
Kako su nastale?
Na Zemlji je dobro poznat mehanizam nastanka podzemnih pećina na ovaj način. Vrela lava teče ispod površine i usled svoje razorne moći pravi podzemni kanal koji, nakon hlađenja lave, čini podzemnu pećinu. Na delovima kanala koji se nalaze na manjoj dubini, odnosno tik ispod površine, može doći do urušavanja plafona i tako nastaju otvori koji pružaju ulaz u kanale sa površine. Na Mesecu su opisani procesi takođe mogući, s obzirom da je i Mesec ranije posedovao vulkansku aktivnost. Ako se uzme u obzir i stalno bombardovanje lunarne površine meteoritima, jasno je da još lakše može doći do formiranja otvora u ispodpovršinske kanale.
Otkrića ispodpovršinskih lunarnih pećina, osim teorijskog značaja za geološku istoriju Meseca, imaju još važniji praktični značaj za buduće ljudsko naseljavanje. Iako se u mnogim radovima i naučnofantastičnim delima pretpostavlja da će lunarne baze i naseobine biti građene na površini, mnogo više smisla ima da budu locirane ispod površine.
Radarsko osmatranje u području Mora tišine |
Poznato je da je, usled nedostatka magnetnog polja i guste atmosfere, lunarna površina izložena velikim količinama zračenja koje dolazi iz svemira. U futurističkim prikazima lunarnih baza, često se zaobilazi i činjenica da temperaturna razlika između lunarnog dana i noći iznosi oko 300 stepeni. Tokom lunarnog dana, oko tridesetak zemaljskih dana dugog, dostižu se vrele temperature preko 120℃, a tokom lunarne noći, četrnaest zemaljskih dana duge, prisutne su temperature i do -170℃. Usled pomenutog, jasno je da bi površinska lunarna baza ili naseobina morala posedovati ujedno i aktivno hlađenje tokom lunarnog dana, kao i aktivno grejanje tokom lunarne noći, što drastično povećava energetske potrebe. Gradnja baza i naseobina ispod površine rešava oba opisana problema. Lunarni regolit predstavlja dobru zaštitu od zračenja, udara mikrometeorita, kao i temperaturnih varijacija. Ako su ispod lunarne površine već prisutni prirodno iskopani kanali, to značajno olakšava posao gradnje ispodpovršinskih struktura. Prema Polu Hajneu, sa Univerziteta u Koloradu, i radu objavljenom 2022. godine, temperatura dna jame iz Mora tišine, procenjena je na prijatnih stalnih 17℃, nezavisno od lunarnog dana i noći. Pretpostavlja se i slična temperatura zidova pećina koje se prostiru iz dna jame.
Opisana otkrića definitivno bi trebala da utiču na odabir mesta sletanja kasnijih „Artemis“ misija, kao i planove za trajno ljudsko prisustvo na Mesecu. I drugi pretendenti u trci za osvajanje Meseca svesni su implikacija postojanja ispodpovršinskih pećina na Mesecu. U nedavno objavljenom promotivnom video zapisu, jedna od kineskih svemirskih agencija prikazuje gradnju baze unutar lunarne jame, uz ambiciozan potez prethodnog bombardovanja jame iz lunarne orbite radi proširenja otvora. Postojanje većeg sistema ispodpovršinskih lunarnih kanala, značajno bi olakšalo i ubrzalo proces gradnje lunarne infrastrukture. Radarska ispitivanja drugih lunarnih jama odgovoriće na pitanje: da li je priroda već iskopala ispodpovršinske tunele koji čekaju ljudsko naseljavanje?
Ivan Kremer
Kompletni tekstove sa slikama i prilozima potražite u magazinu
"PLANETA" - štampano izdanje ili u ON LINE prodaji Elektronskog izdanja
"Novinarnica"
|
