BIOSFERA

D. Marić
Autor fotografija: dr Marjan Niketić

Bilje i kamenje

Čudesne otporne kamenjarke

Na Zemlji danas postoji život čak i na nepristupačnim predelima, kao što su krševita planinska područja ili pustinje. Među biljkama koje tamo žive, ističu se petrofite ili kamenjarke. To je grupa izuzetno prilagodljivih i otpornih biljaka. Njoj pripadaju i biljke koje su prve osvojile stenovito kopno.

Do pre 480 miliona godina, Zemlja je bila prašnjava, stenovita i jalova. Tada su se, evoluirajući iz slatkovodnih algi, pojavile prve kopnene biljke. Na neplodnim stenovitim podlogama prvo su se pojavile biljke bez sprovodnih snopića, kao što su jetrenjače i mahovine, koje nemaju pravi koren, već se rizoidima vezuju za podlogu. Tokom narednih pedeset miliona godina, pojavile su se i vaskularne biljke sa složenim korenovim sistemom. Razvoj korenovih sistema poboljšao je stabilnost i složenost sedimentnih sistema, uticao na promenu rečnih tokova i preoblikovao pejzaž. Zato se može reći da su se evolucija biljaka i drastične promene na samoj planeti - odigravale istovremeno. Stene, zemljište i biljke, čak i danas, predstavljaju kritičnu zonu, gde se susreću geosfera i biosfera.

„Površinski rastresiti sloj u klisurama i brdsko-planinskim terenima je često oskudan ili se nalazi u ranim fazama formiranja. Od viših vaskularnih biljaka (sa sprovodnim sistemom), tu opstaju samo petrofite ili kamenjarke, koje su specijalizovane za kolonizaciju kamenitih staništa: pukotina, stena, ostenjaka, sipara i kamenara. Hazmofite ili pukotinarke su posebna grupa petrofita. One se pretežno ukorenjuju u pukotinama stena, neretko i na vertikalnim liticama. I dok litofite rastu isključivo na samoj površini kamena i često nemaju pravo korenje, hazmofite razvijaju snažan korenov sistem koji je duboko ukorenjen ili čvrsto usidren. Zato su stabilne na okomitim stenama i mogu da efikasno upijaju vlagu i mineralne supstance, do kojih se tu često ne dolazi lako. Njihova sposobnost da kolonizuju skoro vertikalne, ogoljene i siromašne šupljine i površine stena, predstavlja izuzetak u svetu biljaka sa sprovodnim sistemom. Iako žive na otvorenim staništima, najveću raznolikost imaju u planinskim, šumskim i žbunastim zajednicama krševitih predela, od osunčanih pukotina do zaklonjenih litica. U Srbiji, otvoreni kamenjari zauzimaju oko 7,8 odsto njene teritorije, uz još pet do šest odsto kamenitih površina pod šumama“, kaže dr Marjan Niketić dopisni član SANU i muzejski savetnik Prirodnjačkog muzeja u Beogradu.

Bioindikatori u litografiji

Stene biljkama pružaju zaštitu od teških vremenskih uslova: mraza, jakih vetrova i prekomernih padavina. Posebno važnu ulogu imaju nagnute stene koje olakšavaju odvođenje viška vode ili topljenje snega, i svojevrsnom drenažom sprečavaju da koren ostane natopljen u vodi i istrune.
„Interakcije između zahteva petrofita i geološke strukture stena stvaraju specifične ekosisteme. Mineralni sastav stena, njihova poroznost i tekstura određuju koje biljke kamenjarke mogu na njima da uspevaju. Istovremeno, mehaničke i biohemijske aktivnosti korenovog sistema biljaka utiču na mikroeroziju i inicijaciju procesa formiranja zemljišta u pukotinama stena. Tako petrofite učestvuju u transformaciji okruženja, dok stena oblikuje njihov razvoj. Ovi međusobni uticaji su toliko precizni da određene vrste petrofita mogu služiti kao bioindikatori litološkog sastava podloge. Prisustvo ili odsustvo određene vrste može signalizirati i specifične uslove vlažnosti, pH vrednosti ili sadržaj određenih hemijskih elemenata u steni“, objašnjava dr Marjan Niketić.
Upravo ovi edafski uslovi staništa koriste fitoekolozima za klasifikuju stenovitih podloga na kojima rastu kamenjarke - karbonatne, silikatne, mafitne i kompozitne. Sastav stena u velikoj meri utiče na dostupnost i obilje hranljivih materija koje biljke usvajaju, i tako igra dominantnu ulogu u oblikovanju biljnog bioma i ekosistema koje oni naseljavaju. Pre formiranja dubokog zemljišta kakvo danas postoji, stene su biljkama bile glavni izvor nutrijenata na kopnu. Da bi biljke koje su prinuđene da žive na stenovitoj podlozi dobile potrebne hranljive materije, moraju da razbiju stene i proizvode kiseline koje ih rastvaraju.

Od čvrste stene do živog staništa

„Fizičko razbijanje stena počinje zbog mehaničkih i temperaturnih promena. Delovanje vetra i vode (u tečnom i čvrstom stanju) i razlike u toploti tokom dana i noći postepeno podrivaju strukturu stena. Dnevni toplotni stres izaziva širenje i skupljanje površinskih slojeva, što tokom vremena dovodi do pojave mikro pukotina. Voda koja prodire u njih može da se zaledi i da ih dodatno proširi, a osim ovog fizičkog delovanja može i da hemijski razloži određene vrste stena. Mehanički fragmenti nastali tokom ovih procesa se uklanjaju erozivnim silama, vodom, vetrom i glečerima. Tako nastaje rastresiti supstrat koji predstavlja pogodnu podlogu za formiranje zemljišta i nastanak biljnih staništa. Ovome treba dodati i biološke uticaje: delovanje korenova biljaka i gljiva. Lišajevi, mikroorganizmi i životinje doprinose njihovom daljem razlaganju i obogaćivanju. Rezultat ovih procesa je stvaranje rastresitog supstrata - sloja razdrobljenih i delimično razgrađenih stena, obogaćenog organskom materijom, koji postaje osnova za biljke jer ima potrebnu strukturu, poroznost, hemijske supstance i vodu. Ukratko, geološki ciklus pretvara čvrstu stenu u živo, adaptirajuće stanište biljaka“, ukazuje dr Marjan Niketić, dopisni član SANU i muzejski savetnik Prirodnjačkog muzeja u Beogradu..

Od tropskog raja do sveta leda

Pojava kopnenih biljaka, pre oko 400 miliona godina, ubrzala je trošenje silikatnih stena. Ova ključna promena dovela je do intenzivnog vezivanja atmosferskog ugljen-dioksida, uzrokujući dramatičan pad koncentracije ovog gasa staklene bašte. To je doprinelo da se Zemlja, od tropskog raja, pretvori u svet u kom vlada led. Mnogo kasnije, tokom poslednjih ledenih doba, naša područja su doživela drastično zahlađenje. Većina tropske flore je izumrla, a neke petrofite su se, zahvaljujući svojoj izdržljivosti, našle među retkim vrstama koje su preživele kao reliktni elementi našeg današnjeg biljnog sveta, postajući tako deo naše prirodne baštine i nacionalnog identiteta.
„Pre oko 25-30 miliona godina, u većem delu Evrope je vladala suptropska klima. Sa postepenim zahlađenjem, tropske i suptropske biljke su polako nestajale da bi sa naglim nailaskom ledenih doba, pre oko dva i po miliona godina, skoro sasvim iščeznule iz Evrope. Zahvaljujući posebnim adaptacijama, pet predstavnika tropske familije Gesnericeae, našlo je utočište na osojnim stranama kanjona, klisura i planina Balkanskog i Pirinejskog poluostrva, prilagodivši se novim uslovima. Takve drevne biljke, koje danas imaju vrlo ograničenu rasprostranjenost, nazivaju se tercijarnim endemoreliktima ili preostalim fragmentima iz tercijara. Među njima su i prelepe višegodišnje cvetnice iz roda Ramonda, koje kao da su izvan ovih prostora i vremena jer liče na svoju tropsku rođaku afričku ljubičicu, koju gajimo kao sobnu biljku. Ramonda serbica i R. nathaliae u Srbiji imaju veći broj populacija sa značajnim brojem jedinki koje naseljavaju nepristupačna staništa. Ipak, njihovu zaštitu ne treba zanemariti, budući da su u pitanju unikatni endemorelikti“, naglašava dr Marjan Niketić.

Balkansko poluostrvo zajedno sa Kavkazom predstavlja oblast sa najbogatijim geodiverzitetom, verovatno i na globalnom nivou. Geološki mozaik Balkana sa svim evropskim klimatskim i geomorfološkim zonama stvara uslove za najveći biodiverzitet na kontinentu. Balkan i Kavkaz su kao izolovani i klimatski povoljni regioni van dosega glečera, predstavljali ključne glacijalne refugijume. To je omogućilo opstanak drevne flore, očuvanje relikata i značajan nivo biološkog diverziteta. Posle povlačenja leda, ova područja su postala izvori širenja biljnih vrsta u severnije predele. Takođe, činjenica da sve tri vrste podloge sa brojnim podtipovima, kod nas koegzistiraju na relativno malom geografskom području, omogućava nastanak složenog geološko-botaničkog mozaika. U njemu se razvija širok spektar prilagodljivih staništa: od pionirskih petrofita, preko žbunja i borovih šuma, do karakteristične flore i vegetacije, što podstiče diverzitet, lokalnu adaptaciju i evolucione interakcije između biljaka i podloge.

„Petrofite i hazmofite su česti endemiti Balkana i nastanjuju ogoljene kraške terene ili stene sa posebnim litološkim svojstvima. Zbog njihove dugotrajne prisutnosti, predstavljaju ključne komponente reliktne flore, karakteristične za Balkansko poluostrvo. Iako su otporne na surove uslove u prirodi i nastanjuju pretežno nepristupačne predele, osetljive su na čovekove aktivnosti i sve su ugroženije. U Srbiji od 92 krajnje ugrožena taksona, skoro šezdeset procenata čine petrofite, dok je osam vrsta potpuno nestalo. Glavne pretnje predstavljaju klimatske promene, zarastanje staništa usled depopulacije, kamenolomi, izgradnja puteva, veštačkih jezera, stabilzovanje litica torket-betonom, a u poslednje vreme i solarni i vetroparkovi za čiju su izgradnju potrebne ravne površine i putevi. Neregulisani obilasci turističkih lokaliteta, penjanje po stenama, kao i prenamena zemljišta za komercijalne ili rekreativne svrhe dodatno doprinose fragmentaciji njihovih staništa“, upozorava dr Marjan Niketić, dopisni član SANU i muzejski savetnik Prirodnjačkog muzeja u Beogradu.

Zauzvrat, postoje i urbane petrofite. One neprimetno osvajaju i kolonizuju zidne fuge, pukotine fasada, građevinski otpad, trošne zidove tvrđava, ruševine napuštenih kuća i zgrada, koristeći slabosti urbanog okruženja (mikroklimatske uslove, propuste u održavanju, pa i zagađenje koje eliminiše konkurenciju) i niču tamo gde se prašina i organske čestice godinama nakupljaju, stvarajući tanak sloj prividnog tla. Ove ruderalne biljke su živi dokaz otpornosti i prilagodljivosti petrofitnih vrsta, koje opstaju tamo gde ih čovek ili ne primećuje ili ne želi da ih primeti.

D. Marić
Autor fotografija: dr Marjan Niketić

Kompletni tekstove sa slikama i prilozima potražite u magazinu
"PLANETA" - štampano izdanje ili u ON LINE prodaji Elektronskog izdanja
"Novinarnica"